Dijital dünyanın üzerimize kurduğu bu sessiz dayatmadan sıyrılmak, kendi iradesine, vaktine ve mahremiyetine sahip çıkmak niyetinde olan kıymetli okurlarımız; Selamun Aleyküm.

Serimizin ilk yazısında ücretsiz sandığımız dijital dünyanın aslında mahremiyetimizle finanse edildiği o devasa pazara giriş yapmıştık. Masum görünen bir el feneri, klavye veya galeri uygulamasının arka planda nasıl veri madenciliği yaptığını, veri komisyoncularının dijital ayak izlerimizden yola çıkarak bizi nasıl raflardaki birer ürüne dönüştürdüğünü (Gölge Profiller) ele almıştık. Ekran başında yalnız olduğumuzu sandığımız anlarda bile, şirketlerin en derin sırlarımızı trilyon dolarlık bir "dikkat ekonomisine" meze yaptığını ve meselenin İslami açıdan taşıdığı "erişim emaneti" boyutunu konuşmuştuk.

Peki, hakkımızda toplanan bu devasa veri yığını ne işe yarıyor? Sadece bize uygun bir ayakkabı reklamı göstermek için mi okyanus altına kablolar döşeniyor, trilyonlarca dolar harcanıyor? Elbette hayır. Sistemin asıl amacı bize ürün satmak değil; davranışlarımızı yönlendirmek, kararlarımızı değiştirmek ve bizi ekranın kölesi yapmaktır. Serimizin bu ikinci yazısında, toplanan o masum verilerin nasıl aktif birer silaha dönüştüğünü konuşacağız. Yapay zeka algoritmalarının beynimizin kimyasını (dopamin döngüsünü) nasıl hacklediğini, öfke ve korku gibi en zayıf duygularımızı kullanarak irademizi nasıl birer kukla gibi oynattığını inceleyeceğiz.

Şimdi, kapıları üzerimize kilitlenen bu görünmez dijital kumarhaneden içeri adım atalım.

Ucuz Dopamin ve Zaaflarımızın Silahlaşması

Fiziksel bir kumarhaneye, örneğin Las Vegas’taki o devasa ışıltılı salonlardan birine girdiğinizi düşünün. İçerideki mimari sadece bir tesadüf eseri değil, dünyanın en iyi psikologları ve nörologları tarafından tek bir amaca hizmet etmek üzere tasarlanmıştır: Sizi içeride tutmak, zaman algınızı yok etmek ve gerçek dünyayla bağınızı koparmak.

Duvarlarda asla saat bulunmaz. Pencereler yoktur; dışarıda havanın karardığını, yağmur yağdığını veya sabahın ilk ışıklarının belirdiğini göremezsiniz. Hatta bazı kumarhanelerde, insanların uykusunu kaçırmak ve onları daha uzun süre uyanık tutmak için havalandırma sistemlerinden içeriye ekstra saf oksijen pompalanır. Zeminler kasten göz yoran, karmaşık desenlerle kaplıdır ki bakışlarınız mecburen o ışıltılı oyun masalarına veya makinelere odaklansın. Ve slot makineleri... O rengarenk makinelerin kolunu her çektiğinizde, beyninizde küçük bir umut kıvılcımı çakar: "Acaba bu sefer büyük ödülü bulacak mıyım?" Çoğu zaman kazanamazsınız ama makineler size "neredeyse kazanıyordun" hissini verecek şekilde ayarlanmıştır. İki elma yan yana gelir, üçüncüsü kıl payı kaçar. İşte o "kıl payı kaçırma" hissi, sizi bir kez daha, bir kez daha o kolu çekmeye mecbur bırakır.

Bu devasa ve karanlık yapıların sadece kumarbazları ilgilendirdiğini düşünebilir iyi de bundan bana ne ben kumar oynamam ki diyebilirsiniz. Oysa bugün cebinizde taşıdığınız akıllı telefonlar ve içine hapsolduğunuz uygulamalar, o kumarhanelerin çok daha kusursuz, çok daha kişiselleştirilmiş dijital versiyonlarıdır. Tek bir farkla: Bu dijital kumarhanede ortaya koyduğunuz bahis cebinizdeki paranız değil; vaktiniz, dikkatiniz, psikolojik sağlığınız ve iradenizdir.

Serimizin bu ikinci yazısında, algoritmaların beynimizin kimyasını nasıl hacklediğini, "ucuz dopamin" ile bizi nasıl uyuşturduğunu ve en derin duygularımızı nasıl birer silaha dönüştürdüğünü inceleyeceğiz.

Dopamin Beklentisi ve Skinner'ın Güvercinleri

Teknoloji şirketlerinin bizi ekrana kilitlemek için kullandığı en büyük silah, beynimizin binlerce yıllık ödül mekanizması olan Dopamin hormonudur. Çoğu insan dopamini sadece "mutluluk" veya "zevk" hormonu zanneder. Oysa nörobilimde dopaminin asıl işlevi "beklenti, arayış ve motivasyon"dur. Dopamin, ödülün kendisinde değil, ödüle ulaşma ihtimali belirdiğinde salgılanır.

1950'lerde psikolog B.F. Skinner çok meşhur bir deney yaptı. Bir kutunun içine koyduğu güvercinlere, bir düğmeye bastıklarında yem verdi. Ancak Skinner yemi her düğmeye basıldığında düzenli olarak değil, tamamen rastgele zamanlarda vermeye başladı. Bazen ilk basışta, bazen onuncu basışta yem düşüyordu. Sonuç inanılmazdı: Güvercinler, yemin ne zaman geleceğini bilemedikleri için (belirsizlik) düğmeye delicesine, adeta bağımlı gibi peş peşe basmaya başladılar. Buna psikolojide "Değişken Oranlı Pekiştirme" denir.

İşte bu şeytani zihne sahip teknoloji şirketleri , Skinner'ın bu formülünü cebimizdeki cihazlara entegre ettiler. Bir sosyal medya uygulamasında ana sayfayı aşağı doğru çekip yeni gönderilerin yüklenmesini beklediğiniz o bir saniyelik anı düşünün. Ekranda küçük bir yuvarlak döner... Ne göreceğinizi bilmezsiniz. Yeni bir beğeni mi geldi? Eski bir arkadaşınız fotoğraf mı paylaştı? Yoksa komik bir video mu var? İşte bu belirsizlik, beyni tam anlamıyla çıldırtır ve dopamin seviyesini zirveye çıkarır. Tıpkı o güvercinler veya slot makinesinin kolunu çeken kumarbaz gibi, ekranı durmaksızın aşağı kaydırmaya başlarsınız.

Nitelikli Çabaya Karşı "Ucuz Dopamin" İstilası

Gerçek dünyada dopamin salgılamak çaba gerektirir (Buna Nitelikli/Kazanılmış Dopamin diyebiliriz). Bir dağı tırmandığınızda, zor bir kitabı günlerce okuyup bitirdiğinizde, spor yaptığınızda veya karmaşık bir problemi çözdüğünüzde beyniniz sizi dopaminle ödüllendirir. Bu süreç yavaştır, irade ister, acı barındırır ama günün sonunda karakteri besler ve insana derin bir tatmin duygusu verir.

Ancak akıllı telefonlar beynimize "Ucuz Dopamin" (Cheap Dopamine) pompalamak üzere tasarlanmıştır. Hiçbir fiziksel veya zihinsel çaba sarf etmeden, oturduğunuz yerden sadece başparmağınızı ekranın üzerinde yarım santim kaydırarak saniyeler içinde yeni bir uyarana ulaşabilirsiniz.

  • Uygulamalardaki o "kırmızı renkli" bildirim balonları, beynimizin tehlike ve aciliyet algısını tetiklemek için kasten kırmızı seçilmiştir.

  • Mesajlaşırken karşı tarafın yazmakta olduğunu gösteren o "..." (üç nokta) animasyonu, sırf siz ekrandan ayrılmayın, beklenti içinde kalın diye icat edilmiştir.

  • Sayfaların bir sonunun olmaması (Sonsuz Kaydırma özelliği), beyninizin "Tamam, bitti, artık başka işe geçebilirim" sinyali almasını kasıtlı olarak engeller.

Bu ucuz dopamin sağanağına tutulan beyin, bir süre sonra "Dopamin Toleransı" geliştirir ve uyuşur. Artık kitap okumak, uzun ve derin bir sohbete odaklanmak, ders çalışmak veya tefekkür etmek gibi "çaba gerektiren" yavaş eylemler beyne inanılmaz derecede sıkıcı, hatta acı verici gelmeye başlar. Çünkü beynin ödül merkezi çoktan alt üst olmuş, eşik değerleri bozulmuştur. Kısaca beyinler artık iğdiş edilmiş.

Öfke ve Kutuplaşma Hislerinin Manipülasyonu

Ucuz dopamin bizi saatlerce ekranda uyuşturarak tutmaya yarar. Ancak şirketlerin sadece pasif izleyicilere değil; gönderileri paylaşan, kavga eden, hararetli yorumlar yazan, yani "etkileşime giren" aktif veri üreticilerine ihtiyacı vardır. Peki, dopaminle uyuşmuş bir zihni yerinden sıçratmak, onu ekrana çivilemek için ne gerekir? Adrenalin ve Kortizol. Yani öfke, korku ve endişe.

Yapay zeka algoritmalarının arkasındaki temel kural şudur: "İnsanı en çok ne tahrik ediyorsa, onu göster." Yapılan tüm araştırmalar, sızdırılan şirket içi gizli belgeler, algoritmaların tarafsız olmadığını bütün çıplaklığıyla yüzümüze vurmaktadır. İnsanı ekranda en uzun süre tutan şeyler; huzur, merhamet veya bilimsel bir gerçek değil, aksine öfke, kutuplaşma ve sahte haberlerdir. Veriler, yalan haberlerin ve kışkırtıcı içeriklerin, doğru ve sakin haberlere göre tam 6 kat daha hızlı yayıldığını kanıtlamaktadır.

Trafikte seyir halindeyken karşı şeritte feci bir kaza olduğunu düşünün. İnsanlar, kendi yolları açık olmasına rağmen sırf o dehşet verici manzaraya bakmak için yavaşlarlar ve trafik kilitlenir. Algoritmalar, insan psikolojisinin bu "felakete bakma" (doomscrolling) zaafını çok iyi bilir. Eğer bir içerik sizi öfkelendiriyorsa veya inandığınız dini/milli değerlere saldırıyorsa; o içeriğin altına uzun ve hararetli yorumlar yazma ihtimaliniz, sıradan, sakin bir doğa fotoğrafını beğenip geçme ihtimalinizden yüz kat daha fazladır.

Bu nedenle sistem size sürekli olarak dijital "trafik kazaları" gösterir. Sizi kasten sinirlendirecek siyasi tartışmaları, sizinle taban tabana zıt düşen tahrik edici gönderileri önünüze düşürür. Siz, "Yanlış bir fikri düzeltiyorum, değerlerimi savunuyorum, birilerini aydınlatıyorum" zannederken, aslında algoritmanın size biçtiği "öfkeli, gergin ve etkileşim veren kullanıcı" rolünü harfiyen oynar, milyar dolarlık teknoloji devlerinin kasasını bedavaya doldurursunuz.

Yankı Fanusları (Echo Chambers)

Öfkemizi diri tutan ve bizi radikalleştiren bu sistemin bir diğer kusursuz tuzağı ise "Yankı Fanusları"dır. Peki nedir bu “Yankı Fanusları”?  Bireylerin yalnızca kendi mevcut görüşlerini doğrulayan ve pekiştiren bilgilere maruz kaldıkları, karşıt görüşlerin ise dışlandığı veya itibarsızlaştırıldığı kapalı bir iletişim ortamıdır. Kısaca kendi yalanımıza aşık olmaktır.

Sizinle aynı apartmanda yaşayan, aynı yaşta ve aynı meslekte olan iki farklı kişinin arama motoruna veya sosyal medyaya aynı siyasi/toplumsal olayı yazdığını düşünün. Sistem bu iki kişiye aynı sonuçları göstermez.

Çünkü algoritmalar (ilk yazıda bahsettiğimiz o devasa veri profilleri sayesinde) sizin kim olduğunuzu, neye inandığınızı ve hangi tarafa yatkın olduğunuzu bilir. Size, sadece ama sadece duymak istediklerinizi, kendi dünya görüşünüzü onaylayan, sizin ne kadar haklı olduğunuzu size fısıldayan haberleri sunar.

Sürekli olarak kendi doğrularının, kendi öfkelerinin yankılandığı bu dijital aynalı odalara hapsolan bireyler, dünyadaki herkesin kendisi gibi düşündüğünü sanmaya başlar. Bir süre sonra, kendisi gibi düşünmeyen herkesin "cahil, satılmış, kötü niyetli veya düşman" olduğuna inanır. Aile içi akşam yemeklerindeki sohbetler bile bıçak gibi kesilir; çünkü ebeveynlerin ekrana düşen dünya ile, gencin ekranına düşen dünya birbirinden tamamen farklı iki gerçekliktir. Algoritmalar, bizi bir arada tutan tahammül ve empati köprülerini yıkarak, toplumları ortadan ikiye böler.

Modern Dünyanın Dijital Vesveseleri

Peki tüm bu nörolojik ve psikolojik kuşatma, insanın asıl varoluş gayesiyle nasıl bir çatışma içindedir?

İnsanı diğer tüm canlılardan ayıran en temel özellik, içgüdülerine, dürtülerine ve anlık hazlarına "Hayır" diyebilme, hazzı erteleyebilme gücüdür. İslam fıtratında biz bu güce "İrade" diyoruz. İnsanın dünyadaki en büyük sınavı ise; sürekli kolaya kaçan, bedel ödemeden tatmin olmak isteyen ve şehevi arzuların peşinde koşan Nefs (özellikle Nefs-i Emmare) ile, bu irade arasındaki bitmek bilmez savaştır. İradenin nefs karşısındaki en büyük zırhı ise "Sabır"dır.

Buradan baktığımızda; Şeytani teknoloji firmalarının üretip, allayıp pullayıp bize yutturduğu "Ucuz Dopamin" mekanizması, aslında nefsin o en ilkel halinin, en açgözlü yönünün dijital yollarla beslenip kışkırtılmasından başka bir şey değildir. Şirketler, irademizi ve sabrımızı baypas ederek doğrudan nefsimize dijital kablolar bağlamıştır.

İslami literatürde şeytanın ve kötülüğün insana yaklaşma biçimi "Vesvese" (fısıltı, dürtükleme, zihni bulandırma) olarak tanımlanır. Şeytan insanı zorlamaz, sadece kışkırtır ve vaatlerde bulunur. Bugün cebimizde titreşen ve dikkatimizi namazdayken bile dağıtan o bildirim sesleri, ekranı kaydırdıkça karşımıza çıkan harama dair görüntüler, içimizdeki kibri ve gösteriş tutkusunu körükleyen filtreli fotoğraflar, kavgaya çağıran asılsız haberler; modern çağın, yapay zeka tarafından kusursuzlaştırılmış, "otomatize edilmiş dijital vesveseleridir."

  • Oruç ibadeti, Müslüman'a "Dur" diyebilmeyi, mubah olandan bile uzak durarak iradesine sahip çıkmayı öğretirken; sonsuz kaydırma algoritmaları insana "Asla durma, daha fazlasını tüket" telkinini aşılar.

  • Dinimiz, zamanın ve ömrün hızla eriyen buz gibi bir sermaye olduğunu Asr Suresi ile ihtar ederken; ucuz dopamin bağımlılığı, bu en değerli sermayeyi hiçbir faydası olmayan başkalarının hayatlarını röntgenleyerek ve sanal kavgalara girerek adeta bir kara delik gibi yutar.

İrademizin hacklendiği, nefsimizin en zayıf noktalarının algoritmalar tarafından sürekli kışkırtıldığı bu sistemde "Ben sadece bakıp çıkıyorum, kontrol bende, etkilenmiyorum" demek; “ben sadece zevkine oynuyorum, istediğim zaman kalkabilirim, bağımlı değilim” diyen kumar bağımlısının sözleri kadar büyük bir yanılgıdır. Seçimlerimizi biz yaptığımızı sanırız ama asıl gerçek; tıklayacağımız o tuşun, hissedeceğimiz o öfkenin ve çöpe atacağımız o kıymetli zamanın, bizim yerimize çoktan algoritmalar tarafından kararlaştırılmış olmasıdır.

Peki, irademizi elimizden alan, bizi ucuz dopamin bağımlılarına çeviren ve toplumları kâr uğruna kutuplaştıran bu devasa teknoloji şirketleri, işledikleri tüm bu ihlallere rağmen neden durdurulamıyor? Hukuk, yasalar ve koskoca devletler bu görünmez işgale neden çaresiz kalıyor?